تعریف استرس چیست؟

بیایید ابتدا نگاهی به تعریف استرس از دیدگاه علم فیزیوژیک بیاندازیم تا بفهمیم وقتی که فردی می‌گوید، “استرس دارم“، منظورِ او دقیقا چیست. در علم فیزیولوژی، تعریف استرس به معنای هر عاملی است که در بدن منجر به آزاد شدنِ هورمون‌های استرس می‌شود.

بنابراین تعریف استرس چنین است: رویدادی که در بدن منجر به بروزِ پاسخِ جنگ یا گریز (Fight-or-Flight Response) می‌شود. پاسخِ استرس در مواجهه با عوامل استرس زا (محرک‌های خطرناک) بروز پیدا می‌کنند.

به مرور زمان، علائم روانی، رفتاری، و فیزیکیِ استرس می‌تواند ما را از پا در بیاورد. اما به نظر شما چطور یک واکنشِ نرمال و طبیعی (پاسخِ جنگ و گریز) می‌تواند مشکل‌زا شود؟

برای پاسخ به این سوال، ابتدا باید نگاهی بیاندازیم به اینکه پاسخِ جنگ یا گریز، چرا و چطور در بدن اتفاق می‌افتد.

اثرات فیزیولوژیک استرس

بدن ما مجهز به واکنش‌هایی اتوماتیک نسبت به محیط اطرافمان است. این واکنش‌ها به بدن کمک می‌کنند که به نحو بهینه در مواجهه با محیط عمل کند. برای مثال، بدن ما دمای خود را در رنجِ دماییِ محدودی نگه می‌دارد، اگرچه رنج دمای محیط، به شدت تغییر کند. مثال دیگری از واکنش‌های اتوماتیک و فوق العاده‌ی بدن نسبت به محیط، همین پاسخِ جنگ یا گریز است.

پاسخ جنگ یا گریز (fight or flight response)

بنابراین می‌توان گفت که تعریف استرس از دیدگاه علم فیزیولوژی، محرکی است خطرناک (و یا بالقوه خطرناک). در تحقیقی وندر، شرمن، و لوسیانو (۲۰۰۱)، بیان کردند که “این محرک‌ها شامل موقعیت‌های بی‌شماری می‌شوند؛ از جمله آسیب‌های فیزیکی، قرار گرفتن به مدت طولانی در سرما، فعالیت‌های بدنیِ سنگین به مدت طولانی، عفونت‌ها، شوک، کم شدنِ منابعِ اکسیژن، بی‌خوابی، درد، ترس، و سایر استرس‌های عاطفی.”

مستقل از اینکه استرس، فیزیکی یا عاطفی باشد، واکنش بدن ما به آن یکسان است. در شرایط استرس، قشر بیرونیِ غدد فوق کلیوی شروع به ترشح هورمونی به نام کوریتیزول (Cortisol)، و فعالیت سیستم عصبیِ سمپاتیک افزایش پیدا می‌کند. نتیجه‌ی این دو رویداد در بدن، ترشح هورمونی به نام اپینفرین (epinephrine) در بخشی از غدد فوق کلیوی است. معمولا به جز انسولین، ترشح سایر هورمون‌ها نیز در بدن افزایش پیدا می‌کند – اما ترشح انسولین کم می‌شود.

واکنش سیستم عصبیِ سمپاتیک در این شرایط را پاسخِ “جنگ یا گریز” می‌نامند، زیرا اثرات فیزیکیِ آن ما را قادر می‌سازد که در مواجهه با شرایط استرس، یا بجنگیم یا فرار کنیم.

علت هم از این قرار است:

” …اثرات اصلیِ افزایش فعالیت‌های سمپاتیک، شامل ترشحِ هورمونِ اپینفرین است. ترشح این هورمون برای بدن، حکمِ راهنمایی را دارد برای مواجهه با شرایط اورژانسی – یعنی شرایطی که به نوعی افزایش فعالیت‌های بدن و احتمال آسیبِ بدنی وجود دارد.” (وندر، شرمن، و لوسیانو، ۲۰۰۱، صفحه ۷۳۰). به بیانِ دیگر، پاسخِ جنگ یا گریز به بدن کمک می‌کند که سطح فعالیت‌هایش را افزایش داده و در صورت بروز آسیب بدنی عملکرد مناسبی نشان دهد.”

فعالیت‌های سیستم عصبیِ سمپاتیک

فعالیت‌های سیستم عصبیِ سمپاتیک، شامل موارد زیر است (وندر، شرمن، و لوسیانو، ۲۰۰۱):

  • کبد و ماهیچه‌ها گلیکوژن را به گلوکز می‌شکنند تا بتوانند از گلوکز به عنوان منبع سریعی برای تامین انرژی استفاده کنند.
  • افزایش شکستنِ چربی برای تامین گلیسرول (که در تولید گلوکز مورد استفاده است)، و تامین اسیدهای چرب؛ نتیجه‌ی این اقدامات، افزایشِ سطحِ چربی در خون به منظور تامین انرژی است.
  • کاهشِ خستگیِ عضلانی.
  • افزایش فعالیتِ قلب، و انقباضاتِ قلبیِ قوی‌تر که منجر به افزایش جریان خون می‌شود.
  • افزایش جریان خون به ماهیچه‌ها و کاهش جریان خون به سمت ارگان‌ها.
  • افزایش تواناییِ خون برای لخته سازی.
  • افزایش سرعت تنفس.

پاسخ جنگ یا گریز در بدن (fight or flight response) - فعالیت‌های سیستم عصبیِ سمپاتیکاین اقدامات منجر به افزایش قدرت، انرژی، و آمادگی برای فعالیتِ شدید بدنی می‌شود. ماهیچه‌ها در این شرایط به سادگی خسته نمی‌شوند. افزایشِ جریان خون به سمت ماهیچه‌ها، آنها برای فعالیت کردن توانمندتر می‌کند. چربی‌ها برای تولید انرژی مصرف می‌شوند، و در عین حال نیز بدن برای صدمه دیدن آمادگی دارد؛ چرا که جریان خون، توانمندیِ بیشتری برای لخته سازی پیدا کرده است.

جیمی تارتر (Jaime Tartar) – هیئت علمیِ دانشگاه Nova Southeastern University در رشته‌ی روانشناسی – در این سخنرانی TED برای ما توضیح می‌دهد که مغز، چگونه شرایطِ پر استرس را برای خود تفسیر می‌کند. چگونه پاسخِ رفتاری و روانی متناسب با محرک‌های استرس زا را تعریف می‌کند، و چگونه ممکن است به واسطه‌ی استرس آسیب ببیند – مثل آسیب دیدنِ عملکردِ حافظه و افسردگی.

در قسمت‌های آینده بیشتر درباره‌ی هدف از استرس و اضطراب صحبت خواهیم کرد. به نظر شما بروزِ چنین واکنشی در بدن ما فوق العاده است، اینطور نیست؟ چه کسی خوشش نمی‌آید که بدنش در بالاترین سطحِ آمادگی و توانمندی فعالیت کند، و در صورت آسیب دیدگی، آمادگی لازم برای ترمیمِ خودش را داشته باشد؟

با این مجموعه از مقالات درباره‌ی استرس، همراه باشید. در قسمتِ آینده درباره‌ی علائم استرس و عوارض پاسخِ استرسِ بدن در طولانی مدت صحبت خواهیم کرد.

نوشته خوبی بود؟ با دوستانتان به اشتراک بگذارید